Rodjenje prve “bebe iz epruvete” 1978. godine bilo je na naslovnim strana sirom svijeta. Citavo covjecanstvo, s izuzetkom Vatikana, s radoscu je docekalo ovaj novi napredak u ljudskoj nauci. Na kraju krajeva, covjek je najvaznije Bozije stvorenje. Allah je stvorio svemir za covjeka, a covjeka je stvorio za Sebe. Tokom posljednjih pedeset godina, covjek je napravio veliki skok u nauci i tehnologiji. Jedna od stvari koje su nas najvise zadivile je nova tehnika u ljudskoj reprodukciji. Zanimljivo je primijetiti da je islam cak i po ovom pitanju zauzeo sredinu izmedju dva ekstremna pogleda: s jedne strane, rimokatolicka crkva je kategoricki osudila oplodjivanje iz epruvete, vjestacko oplodjivanje i surogatno materinstvo. S druge strane, ljudi liberalnih pogleda dozvoljavaju ove metode bez obzira da li se one primjenjuju kod bracnih parova ili ne. Islam, kao sto cemo kasnije vidjeti, dozvoljava novu tehnologiju u reprodukciji samo ako se ona primjenjuje kod bracnih parova. U ovom poglavlju, mi cemo ispitati nove tehnike koje su stvorene u cilju da pomognu parovima u reprodukciji, i vidjeti da li se Islam slaze sa njima ili ne.

Vjestacko oplodjivanje od strane supruga
Ovo oplodjivanje se koristi kada suprug moze proizvesti sjemenu tecnost, ali ona nije potpuno sposobna da postigne oplodjenje. Manjkavost sjemene tecnosti moze se pripisati malom broju aktivnih spermatozoida ili njihovoj nemogucnosti da brzo prodru do jajne celije. Ovakvo oplodjivanje se moze takodje koristiti kada suprug pati od prevremene ejakulacije.

U ovoj tehnici, sjemena tecnost se dobija od supruga putem masturbacije, a onda se napravi njen koncentrat u laboratoriji kako bi se njen kvalitet “poboljsao.” Ta sjemena tecnost se zatim unosi u matericu supruge u danima najvece plodnosti, tako sto se ubrizgava injekcijom. U zavisnosti od pravila svakog medicinskog instituta, ubrizgavanje injekcije moze izvrsiti doktor, medicinska sestra ili sam bracni par. Sto se tice serijata, nema nikakvih prepreka vjestackom oplodjivanju od strane supruga, naravno pod uslovom da se radi o zakonito vjencanom bracnom paru.

Posto je masturbacija zabranjena, kako onda mozemo dobiti muzevljevu sjemenu tecnost za vjestacku oplodnju? Tacno je da je po nasem fikhu masturbacija zabranjena, ali smo mi vec rekli da je dozvoljena masturbacija ako je sprovodi bracni partner! Stoga, u slucaju vjestacke oplodnje, zena moze masturbirati svoga muza da bi dobila sjemenu tecnost. Zanimljivo je kako je rimokatolicka crkva pokusala da rijesi ovaj problem: “Rimokatolicka crkva dozvoljava vjestacku oplodnju ukoliko se koristi muzevljeva sjemena tecnost, samo ukoliko je ona proizvod seksualnog odnosa sa njegovom suprugom a ne proizvod masturbacije, ali to obicno ukljucuje snosaj u doktorskoj ordinaciji, sto se tesko moze nazvati romanticnim,” rekao je otac Wolak (1).

Vjestacka oplodnja od strane donatora
Ova vrsta vjestacke oplodnje je veoma slicna onoj koja se sprovodi od strane supruga. Ona se koristi kada je muzevljeva sjemena tecnost manjkava i po kvalitetu i po kvantitetu. U zapadnjackom drustvu, neke zene koje odluce da se uopste ne udaju ali da imaju dijete, koriste ovaj metod kako bi zacele. U Engleskoj, od dvije do cetiri hiljade novorodjencadi se radja godisnje putem ove metode.

Sto se tice islama, ovakva vjestacka oplodnja je apsolutno zabranjena, zbog toga sto oplodnju izvrsava donator a ne zakoniti suprug. Ali, buduci da ovdje nije ukljucen nikakav seksualni odnos izmedju zene i donatora, neki ljudi bi upitali kako onda moze biti haram? Kuran jasno kaze, “Reci vjernicima neka obore poglede svoje i neka vode brigu o stidnim mjestima svojim” (24:30). Bozanska naredba da se cuvaju stidna mjesta nije specificirana. Ona ne kaze da treba da ih cuvamo samo od nedopustenog seksualnog odnosa, nego kaze da ih cuvamo od svacega osim od svoga bracnog partnera. Allah opisuje vjernike rijecima: “oni koji stidna mjesta svoja cuvaju, osim od zena svojih... a oni koji i pored toga traze, oni u zlu sasvim pretjeruju” (23:5-7). Stoga, cak i ubrizgavanje sjemene tecnosti drugog covjeka predstavljalo bi prelazenje granice i krsenje Allahove naredbe (2).

Kakav je status djeteta koje je zaceto putem vjestackog oplodjivanja od strane donatora? Ako bi, ne daj Boze, zena zacela dijete na ovaj nacin, onda se to dijete nece smatrati nezakonitim zbog toga sto ono nije zaceto putem bluda, koji ukljucuje nedopustene seksualne odnose. Odnos majka-dijete je u takvim slucajevima jasan, a sto se tice odnosa otac-dijete, vecina nase danasnje uleme je donijela odluku da ce se novorodjence smatrati djetetom davaoca sjemena; dijete ce ga moci naslijediti i bice mahram njegovoj zeni i djeci (3).

Ova odluka mudztehida se zasniva na hadisu koji daje primjer veoma slican slucaju djeteta koje je zaceto na vjestacki nacin od strane donatora. Ovaj hadis je prenesen iz raznih izvora od strane imama Hasana, imama Muhammeda Bakira i imama Dzafera Sadika. Imamima je postavljeno sljedece pitanje: ako bi zena imala odnos sa svojim muzem, a odmah nakon toga otisla svojoj robinji i imala sa njom lezbijski odnos, tokom kojeg sjeme njenog muza istece iz nje i dospije u matericu robinje, pa ta robinja zatrudni - sta ce se desiti u ovakvom slucaju? Imami su, nakon sto su objasnili kakva kazna sljeduje te dvije zene, rekli da ce dijete koje rodi robinja pripasti vlasniku sjemena (4). To je veoma dobar primjer kako nasa ulema rjesava probleme modernog doba iako oni koriste iste stare islamske izvore!

Oplodjivanje iz epruvete
Prve dvije metode odnosile su se na slucajeve kada je muska sjemena tecnost bila manjkava po kvalitetu i po kvantitetu. Oplodjivanje iz epruvete je tehnika koja se uglavnom koristi kod zena ciji su jajovodi blokirani i ne mogu se izlijeciti osim putem hirurskog zahvata. Takodjer, koristi se kod onih koji ne uspijevaju ostati u drugom stanju iako imaju normalne jajovode, nakon sto se iskljuce svi moguci razlozi za neplodnost. Kod oplodjivanja iz epruvete, od majke se kroz malu strcaljku uzme jedna ili vise jajnih celija koje se stavljaju u epruvetu. Onda se koristi muzevljevo sjeme da oplodi jajnu celiju. Nakon oplodnje, zigot se moze razvijati u epruveti sve dok ne dodje do stadijuma kada se sastoji od osam celija. Onda se on unosi u majcinu matericu. Oplodnja iz epruvete se moze koristiti kada muzevljeva sjemena tecnost sadrzi mali broj spermatozoida tako da oni tesko mogu sami oploditi jajnu celiju u jajovodu. Putem oplodnje iz epruvete, sjeme takve osobe se koristi za oplodnju jajne celije u epruveti. Sto se tice serijata, oplodnja putem epruvete je dozvoljena dok god se ona vrsi izmedju dvoje ljudi koji su zakonito vjencani.

Ostale mogucnosti oplodnje koje je razmatrala nasa ulema
Vazno je znati da nasi mudztehidi idu ispred naucne tehnologije u odlucivanju o vjerskim i etickim pitanjima koja se ticu ljudske reprodukcije. Kada govore o vjestackoj oplodnji, oni takodje govore o sljedecim mogucnostima (5):
1. Dozvoljeno je napraviti vjestacku jajnu celiju, oploditi je sa muskom sjemenom tecnosti, a onda pustiti da se dijete razvija u vjestackoj materici. U ovom slucaju, dijete ce biti u potpunom srodstvu sa ocem. U krajnjoj liniji, to bi bilo dijete bez bioloske majke.
2. Dozvoljeno je napraviti vjestacku sjemenu tecnost i ubrizgati je u zeninu matericu. Takvo dijete ce biti u potpunom srodstvu sa majkom. U krajnjoj liniji, to ce biti dijete bez bioloskog oca.
3. Dozvoljeno je uzeti vjestacki napravljenu jajnu celiju i vjestacki napravljenu sjemenu tecnost, a onda izvrsiti oplodnju i pustiti da se zigot razvija u vjestackoj materici. Takvo dijete nece biti ni sa kim u srodstvu.
4. Ako se rode djecak i djevojcica kao blizanci putem prethodno navedenih metoda, onda ce u prva dva slucaja oni biti smatrani za prirodne blizance, dakle - nece se moci vjencati jedno sa drugim, a u trecem slucaju, nece se smatrati za blizance jer nemaju roditelje.

Surogatno materinstvo
Surogatno materinstvo je nusproizvod vjestacke oplodnje. Ono je pokrenulo mnoga kontroverzna pitanja u pravnim i etickim krugovima sirom svijeta, narocito nakon slucaja “bebe M” iz 1987. godine. Surogatno materinstvo znaci da zena dozvoli da oplodjena jajna celija drugog para bude ubrizgana u njenu matericu. Tako ce ona do kraja trudnoce nositi dijete drugog para. To se moze uciniti besplatno, a moze i za novac, kao sto je bio slucaj kod bebe “M.” Ta procedura ljudske reprodukcije se primjenjuje kada zena ima problema sa izdrzavanjem trudnoce do njenog kraja.

Sa serijatske tacke gledista, surogatno materinstvo kako je naprijed opisano nije dozvoljeno, zbog toga sto se sjemena tecnost druge osobe ubrizgava u matericu zene. To se ne slaze sa kuranskim ajetom koji kaze da vjernice treba da cuvaju svoja stidna mjesta, osim od svojih zakonitih supruznika. Ipak, u islamskom braku postoje odredjene procedure koje dozvoljavaju neku vrstu surogatnog materinstva. Na primjer, ako zena ima problema sa nosenjem djeteta njenoga muza do kraja trudnoce, onda se muskarac moze ozeniti drugom zenom (bilo putem privremenog ili trajnog braka), a onda se jajna celija prve zene, koja je vec oplodjena muzevljevim sjemenom, moze ubrizgati u matericu druge zene sa njenom dozvolom.

Kojoj od dvije zene ce dijete pripasti? Da li ce ono pripasti genetskoj majci (prvoj zeni) ili bioloskoj majci (drugoj zeni)? Prema misljenju Ajatollaha Homeinija, to zavisi od starosti fetusa. Ako je on ubrizgan u matericu druge zene nakon cetiri mjeseca, onda ce pripadati prvoj zeni - druga zena je tada samo loza, a ako se on unese u matericu druge zene prije nego sto navrsi cetiri mjeseca, onda je tesko reci da dijete pripada prvoj zeni (6).

Ali, postoji jos jedno misljenje kada je rijec o ovakvom odnosu. Vec sam govorio o ‘urfî i sar‘î definicijama. U ovom slucaju, obicni ljudi imaju neko svoje misljenje o odnosu izmedju djeteta i majke. ‘Urf bi rekao da je zena koja rodi dijete prava majka. Dakle, sudeci po ‘urfî poimanju, rekao bih da dijete pripada njegovoj bioloskoj majci, drugoj zeni, bez obzira na vrijeme unosenja fetusa u njenu matericu. To dijete ce biti mahram njenoj drugoj djeci, i takodjer ce je moci nasljedjivati. Sto se tice odnosa izmedju djeteta i prve zene, rekao bih da je njen status genetske majke, iako ona nije bioloska majka, postavlja iznad rizâ‘î majke. (Rizâ‘î majka je zena koja nije rodila dijete, ali ga je dojila, tj. majka po mlijeku). Zasnovano na ovom odnosu, dijete ce biti mahram svoj djeci prve zene, cak i ako ona poticu od drugog oca; ipak, ono nece moci da nasljedjuje od nje, zbog toga sto se pravo naslijedjivanja bazira na srodstvu po materici.

Neka eticka pitanja
Ono sto cete na kraju citati su pitanja koja se sa serijatske tacke gledista diskutuju po prvi put. To su rezultati mojih prvobitnih interpretacija. Nadam se da ce ovo stimulisati plodnu diskusiju medju nasim mudztehidima.
1. Unistavanje dodatno oplodjenih jajasca:
U vecini slucajeva vjestackog oplodjivanja, iz zeninog tijela se uzimaju tri jajasca, i sva tri se oplodjivaju muskom sjemenom tecnoscu. Ali, samo jedno se koristi za ponovno postavljanje u zeninu matericu. Ukoliko prvi pokusaj ne uspije, onda se koriste ostala oplodjena jajasca. Pitanje koje je podiglo mnogo prasine odnosi se na preostale nezeljene oplodjene jajne celije. Sta se treba uciniti sa ostalim oplodjenim jajascima? Moraju li biti iskoriscena? Smiju li biti unistena? Prema serijatu, ne bi trebalo da bude problema sa unistavanjem preostalih oplodjenih jajnih celija. To nece biti abortus, zbog toga sto se abortus dogadja samo onda kada se oplodjena jajna celija ugnijezdi u zidu materice, a i zbog toga sto se abortus dogadja samo u zenskom tijelu, a ne u epruveti na laboratorijskom stolu!

2. Zaledjeni embrioni:
Jos jedan nusprodukt nove tehnologije su i takozvane banke sperme u kojima se sjemena tecnost i oplodjene jajne celije cuvaju u zamrznutom stanju. Ovdje se moraju postaviti cetiri pitanja:
a) Da li je dozvoljeno da muskarac cuva svoju sjemenu tecnost u zamrznutom stanju? Na slican nacin, da li je dozvoljeno da bracni par cuva svoja oplodjena jajasca za buducu upotrebu? Ne mogu da navedem ni jedan serijatski razlog koji bi zabranjivao ovakav postupak. To se nimalo ne razlikuje od slucaja kada osoba daje svoju krv.
b) Da li je dozvoljeno prodavati sjemenu tecnost ili oplodjena jajasca? Covjek ne moze prodati svoje sjeme da se ono ubrizga u matericu druge zene; on ga moze prodati samo nekoj naucnoj instituciji radi medicinskog istrazivanja. Na slican nacin, par ne moze prodati svoju oplodjenu jajnu celiju koja bi se ubrizgala u matericu druge zene.
c) Moze li zena koristiti sacuvanu oplodjenu jajnu celiju ili sjemenu tecnost svoga muza nakon njegove smrti? Ocigledno, ne postoji nista sto bi je sprijecavalo da to uradi. Zaledjena jajna celija (oplodjena od strane sjemena njenoga muza) je njeno vlasnistvo i zbog toga je ona moze koristiti. Dijete ce, naravno, biti zakonito. Ali, ovo ce biti dozvoljeno samo ako se zena ponovo ne uda za drugoga covjeka nakon muzevljeve smrti. Posto islam ne dozvoljava zeni da ima vise od jednog muza u isto vrijeme, drugi muz ce zauzeti mjesto prvoga muza, prema ajetu koji glasi, “Vjernici su oni koji cuvaju svoja stidna mjesta, osim od svojih supruznika” (23:5).
d) Moze li zena koristiti oplodjenu jajnu celiju nakon sto se razvede od svojega muza? To je dozvoljeno samo ukoliko se ona ponovo ne uda za drugog covjeka. Cim se ona uda za drugog covjeka, ona vise ne moze koristiti oplodjeno jajasce ili sjemenu tecnost svojeg prethodnog muza. Osnova za ovaj stav je ista kao i u prethodnom slucaju.